Ο «άγιος» των ελληνικών Γραμμάτων γεννήθηκε στην Σκιάθο το 1851. Άνθρωπος ασκητικά λιτός και μοναχικός, έβρισκε καταφύγιο στα διηγήματα του, όχι ως αυτοεγκλεισμό στον εσωτερικό του κόσμο, αλλά αντίθετα ως μια συνειδητή πράξη εξωτερίκευσεως των βιωμάτων και των συναισθημάτων του. Μακριά από καθετί το οποίο αλλοτριώνει την φύση και την ουσία του ανθρώπου, μακριά από κάθε φλυαρία, κενότητα, ματαιοδοξία, και φιλαυτία, ο Παπαδιαμάντης αναζητά τον απλό άνθρωπο: τον βασανισμένο, τον πονεμένο, τον βιοπαλαιστή, τον πάσχοντα συνάνθρωπο. Αναζητά τον αμαρτωλό που γίνεται άγιος.
Η εκκοσμίκευση της θρησκείας τον αφήνει αδιάφορο. Γι’ αυτόν ο Χριστιανισμός δεν είναι ένα ηθικό σύστημα αξιών, ούτε μια ακόμη κοσμική ιδεολογία. Είναι βίωμα και σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και τον Θεό, και ταυτόχρονα ανάμεσα στον άνθρωπο και τον συνάνθρωπο. Μακριά από τις κοσμικές «εκκλησιαστικές» μεγαλοπρεπείς κενότητες, εκείνος αναζητά τα ξωκλήσια, την μοναξιά και την σιωπή. Μ’ έναν συγκλονιστικό τρόπο στα διηγήματά του ζωντανεύει τις εικόνες και το πνεύμα των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων. Την ουσία της ανιδιοτελούς αγάπης, της άδολης προσφοράς, ακόμη και του μαρτυρίου.
Πάντοτε στην ζωή του επεδίωκε την σιωπή. Αναζητούσε την ειρήνη της ψυχής. Την κοινωνία με τον Θεό. Γράφει όπως ζει, και ζει όπως γράφει, καθότι το προσωπικό και αυτοβιογραφικό στοιχείο είναι διάχυτο στο έργο του. Χωρίς υποκρισίες, χωρίς συμβιβασμούς, χωρίς ευτελείς αδυναμίες των εγκοσμίων πειρασμών. Αν και θα μπορούσε να ζει πλουσιοπάροχα, επιλέγει τον ασκητικό βίο. Αξίζει να σημειωθεί ότι μια έκφραση αυτού του αληθούς ορθοδόξου ήθους που χαρακτηρίζει τον Παπαδιαμάντη είναι το γεγονός ότι από το 1884 και για αρκετά χρόνια συλλειτουργεί ως ιεροψάλτης στο ταπεινό εκκλησάκι του Αγίου Ελισαίου στην οδό Άρεως στο Μοναστηράκι, με εφημέριο τον σύγχρονο άγιο της Εκκλησίας π. Νικόλαο Πλανά. Στον άγιο Νικόλαο Πλανά θα αφιερώσει και το υπέροχο διήγημά του «Ιερείς των πόλεων και ιερείς των χωρίων».
Ο Κωστής Παλαμάς σε μια κριτική του γράφει χαρακτηριστικά για τον Παπαδιαμάντη: «ένα περιβόλι είναι ο κόσμος πού μας παρουσιάζει στις ιστορίες του… Παντού τα συγκεκριμένα και τα χειροπιαστά, ζωγραφιές των πραγμάτων, όχι άρθρα… Πρόσωπα, όχι δόγματα. Εικόνες, όχι φράσεις. Κουβέντες, όχι κηρύγματα, διηγήματα, όχι αγορεύσεις». Ο πολύ νεώτερος Πέτρος Χάρης σημειώνει: «Ο πεζογράφος που έμεινε όσο έπρεπε στην ηθογραφία, και προχώρησε όταν έπρεπε στην ψυχογραφία. Ο θαλασσογράφος. Ο ιδρυτής νέου λογοτεχνικού είδους, στα ελληνικά γράμματα, της εορταστικής διηγηματογραφίας. Αυτός έδειξε στον πεζό μας λόγο το δρόμο της αληθινής δημιουργίας, που είναι η πορεία του αληθινού ανθρώπου».
Σ’ ολόκληρο το έργο του είναι διάχυτη η μυστηριακή μεγαλοπρέπεια της απλότητος, της αυθεντικής ελληνικής αρχοντιάς και της κατάνυξης του ορθοδόξου ήθους. Μια βαθιά ηθογραφία που μέσα της ξεδιπλώνεται σ’ όλο της το μεγαλείο η παράδοση της καθ’ ημάς ανατολής.
Η απλή λαϊκή πίστη, το ζωντανό πνεύμα της λαϊκής παραδόσεως, η Ρωμιοσύνη και η ζωντανή παράδοση του Γένους. Ταυτόχρονα εκφράζεται η θρησκευτικότητα του απλού ανθρώπου, του αγράμματου, του αμαρτωλού, του πάσχοντος και του βιοπαλαιστή, του μικρού παιδιού. Μια αίσθηση αλήθειας και απλότητος που τόσο λείπει στις μέρες μας, στην εποχή του ακαδημαϊκού ευσεβισμού, και του αστικού ηθικισμού που έχουν αλώσει σε μεγάλο βαθμό το ορθόδοξο πλήρωμα. Αυτός ακριβώς ο ευσεβισμός και ο ηθικισμός είναι που αντικρούει όσο τίποτε άλλο το έργο του Παπαδιαμάντη.
Οι πρωταγωνιστές των διηγημάτων του χαρακτήρες απλοί, ταπεινοί και βασανισμένοι, ιδανικοί για το θρησκευτικό υπόστρωμα της γραφής του, τους οποίους μέσω μιας σταυροαναστάσιμης πορείας, μιας διαδρομής τραγικής δια μέσου του πόνου και της κάθαρσης, μας παρουσιάζει ολόκληρο τον ψυχικό τους κόσμο, με μια μυστηριακή κατάβαση στα ενδόμυχα της ψυχής τους. Μια ψυχολογική περιγραφή που όμοια της συναντούμε μόνο στον Ντοστογιέφσκι. Αυτή ακριβώς είναι και η μαγεία του Παπαδιαμάντη, δεν περιορίζεται στην περιγραφική εξιστόρηση, αλλά εισχωρεί στο δράμα της ανθρώπινης ψυχής και αναδύει από μέσα της με το ημίφως του βυζαντινού μυστικισμού και την τρυφερότητα της χριστιανικής αγάπης τα πάθη και τα συναισθήματα του πάσχοντος ανθρώπου.
Μακάρι οι μετέωροι άνθρωποι των θλιβερών καιρών μας να γνώριζαν τον Παπαδιαμάντη. Μακάρι να είχαν διαβάσει έστω και μια σελίδα του, σε κάποια στιγμή της θλιβερής ζωής τους. Ίσως να είχαν τουλάχιστον υποψιαστεί κάτι για «μάταιον, το συνθηματικόν και αγοραίον πάσης ανθρώπινης αξίας».
