του Γεώργιου Παπάζογλου
Σε πλείστες όσες των περιπτώσεων οι αριθμοί λένε την αληθινή αλήθεια, πέρα από κάθε κυβερνητική ανακοίνωση και κάθε εργοδοτική διαβεβαίωση περί «υγιούς επιχειρηματικότητας».
Εν προκειμένω η νέα έρευνα της ΓΣΕΕ για την ποιότητα της εργασίας στον ιδιωτικό τομέα αποτελεί μία τέτοια περίπτωση. Τα ευρήματά της αποτυπώνουν μια ζοφερή πραγματικότητα που οι εργαζόμενοι γνωρίζουν πολύ καλά από την καθημερινότητά τους: η υπερεργασία έχει μετατραπεί σε καθεστώς, οι απλήρωτες υπερωρίες παραμένουν εκτεταμένη πρακτική και η σωματική και ψυχική εξουθένωση εξελίσσεται σε μόνιμο χαρακτηριστικό της ελληνικής αγοράς εργασίας.
Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά: Το 35,5% των εργαζομένων δηλώνει ότι εργάζεται πέρα από το κανονικό του ωράριο. Πρόκειται ουσιαστικά για περισσότερο από έναν στους τρεις εργαζόμενους.
Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι από όσους πραγματοποιούν υπερωρίες, μόλις το 54,7% αμείβεται γι’ αυτές. Το 34,5% δεν λαμβάνει καμία αμοιβή, ενώ ένα επιπλέον. Συνολικά, το 43,4% όσων εργάζονται επιπλέον ώρες δεν λαμβάνει άμεση χρηματική αποζημίωση για την εργασία που προσφέρει. Μάλλον οι μεγαλοξενοδόχοι και λοιποί «επενδυτές» νομίζουν πως οι εργαζόμενοι πηγαίνουν στο σουπερ μάρκετ και όταν έρθει η σειρά στο ταμείο πληρώνουν με ρεπό…
Πίσω από αυτά τα ποσοστά κρύβεται μια σκληρή πραγματικότητα: Χιλιάδες εργαζόμενοι παραμένουν στη δουλειά περισσότερο από όσο προβλέπει το ωράριό τους, παράγουν περισσότερο πλούτο για τις επιχειρήσεις και προσφέρουν πρόσθετη εργασία χωρίς να αμείβονται αναλόγως. Δεν πρόκειται για κάποια «παρατυπία» ούτε για μεμονωμένες περιπτώσεις. Όταν σχεδόν οι μισοί εργαζόμενοι που κάνουν υπερωρίες δεν πληρώνονται γι’ αυτές, μιλάμε για ένα φαινόμενο βαθιά ριζωμένο στην καπιταλιστική αγορά εργασίας.
Συχνά ακούγεται το δήθεν επιχείρημα ότι οι παραβιάσεις των εργασιακών δικαιωμάτων οφείλονται στις οικονομικές δυσκολίες των μικρών εργοδοτών. Η ίδια η έρευνα όμως διαψεύδει αυτόν τον ισχυρισμό. Στις επιχειρήσεις έως 9 εργαζομένων, το ποσοστό όσων εργάζονται πέρα από το ωράριό τους ανέρχεται στο 32%. Στις επιχειρήσεις με περισσότερους από 250 εργαζόμενους το ποσοστό εκτοξεύεται στο 45,4%, προσεγγίζοντας τον έναν στους δύο εργαζόμενους!
Το εύρημα αυτό είναι αποκαλυπτικό, καθότι δείχνει ότι η εντατικοποίηση της εργασίας δεν αποτελεί αποτέλεσμα αδυναμίας αλλά συνειδητή επιλογή ενός παραγωγικού μοντέλου που επιδιώκει τη μεγιστοποίηση της κερδοφορίας μέσα από τη συμπίεση του κόστους εργασίας. Όσο μεγαλύτερη γίνεται η πίεση για αύξηση της παραγωγικότητας και των κερδών, τόσο περισσότερο μεταφέρεται το βάρος στις πλάτες των εργαζομένων.
Την ίδια στιγμή, στην έρευνα καταγράφονται οι υπαρκτές ανισότητες που διαπερνούν την αγορά εργασίας. Συγκεκριμένα οι γυναίκες εμφανίζονται σημαντικά λιγότερο πιθανό να αμείβονται για τις υπερωρίες τους σε σχέση με τους άνδρες. Ενώ το 58,8% των ανδρών δηλώνει ότι αμείβεται για την πρόσθετη εργασία του, το αντίστοιχο ποσοστό στις γυναίκες περιορίζεται στο 48,9%. Αντίθετα, το 41,1% των γυναικών δηλώνει ότι δεν πληρώνεται για τις επιπλέον ώρες εργασίας, έναντι 29,9% των ανδρών. Η εκμετάλλευση, όπως δείχνουν τα στοιχεία, δεν είναι ουδέτερη, καθώς πλήττει ακόμη περισσότερο όσους βρίσκονται ήδη σε πιο ευάλωτη θέση.
Η υγεία των εργαζομένων θυσία στα κέρδη των εργοδοτών
Ακόμη πιο αποκαλυπτικά είναι τα στοιχεία για την υγεία των εργαζομένων. Το 60,1% δηλώνει ότι εργάζεται υπό συνθήκες έντονης πίεσης χρόνου ή αυξημένου φόρτου εργασίας, ενώ το 58,8% αναφέρει παρατεταμένη όρθια ή καθιστική στάση. Το εργασιακό άγχος αναδεικνύεται στο κυρίαρχο πρόβλημα, καθώς το 42,1% δηλώνει ότι εμφάνισε ή είδε να επιδεινώνεται το άγχος του εξαιτίας της εργασίας κατά το τελευταίο δωδεκάμηνο. Ακολουθούν οι πόνοι σε οστά, αρθρώσεις και μύες με 29,4%, οι πονοκέφαλοι και η κόπωση των ματιών με 28,9% και η συνολική εξάντληση με 27,3%.
Τα ποσοστά γίνονται ακόμη πιο ανησυχητικά στους εργαζόμενους που πραγματοποιούν πολλές υπερωρίες. Σε όσους εργάζονται πάνω από 11 επιπλέον ώρες την εβδομάδα, το άγχος φτάνει το 57%, οι μυοσκελετικοί πόνοι το 48,8% και η συνολική κόπωση το 45,3%. Με άλλα λόγια, όσο αυξάνεται ο χρόνος εργασίας τόσο αυξάνεται και η φθορά της υγείας του εργαζόμενου.
Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι ότι οι εργαζόμενοι που δεν πληρώνονται για τις υπερωρίες τους εμφανίζουν σημαντικά υψηλότερα ποσοστά ψυχολογικής και σωματικής επιβάρυνσης. Το άγχος φτάνει το 57,1%, ποσοστό κυριολεκτικά εξωπραγματικό , αλλά πέρα ως πέρα αληθινό.
Οι πονοκέφαλοι και η κόπωση των ματιών αγγίζουν το 44%, έναντι 28%, ενώ η συνολική εξάντληση φτάνει το 40,1%, έναντι 27,6%. Εύλογα λοιπόν εξάγεται το συμπέρασμα ότι η απλήρωτη υπερωρία δεν είναι μόνο οικονομική αδικία., αλλά παράγοντας υποβάθμισης της ποιότητας ζωής και της υγείας των εργαζομένων και των οικογενειών τους.
Τα ευρήματα αυτά συνιστούν ταυτόχρονα και ένα σοβαρό πολιτικό κατηγορώ. Διότι όταν σχεδόν οι μισοί εργαζόμενοι που πραγματοποιούν υπερωρίες δεν αμείβονται γι’ αυτές, όταν η υπερεργασία προσεγγίζει το 50% στις μεγαλύτερες επιχειρήσεις της χώρας και όταν η εργασιακή εξουθένωση καταγράφεται ως μαζικό κοινωνικό φαινόμενο, αποτελεί ευθεία κοινωνική πρόκληση να ακούς τους κήνσορες της «Μαξίμου ΑΕ» να ομιλούν για αποτελεσματική προστασία της εργασίας.
Τα τελευταία χρόνια η «Κυβέρνηση των αρίστων» επιμένει να παρουσιάζει μια εικόνα επίπλαστης επιτυχίας, επικαλούμενη ρυθμούς ανάπτυξης, επενδυτικά σχέδια και στατιστικές απασχόλησης, τα οποία υπάρχουν μόνο στη νοσηρή φαντασία τους.
Όμως η πραγματικότητα στους χώρους δουλειάς αφηγείται μια διαφορετική ιστορία. Μια ιστορία όπου η «ανταγωνιστικότητα» μεταφράζεται σε μεγαλύτερη πίεση, περισσότερες υπερωρίες, λιγότερο ελεύθερο χρόνο για την οικογένεια, και όλο και συχνότερα πλέον απλήρωτη εργασία. Μια ιστορία όπου η κερδοφορία των ομίλων και των μονοπωλίων οικοδομείται πάνω στην εντατικοποίηση της εργασίας και στην αποδυνάμωση των εργασιακών δικαιωμάτων.
Η εργασία δεν είναι κόστος προς περικοπή, ούτε ένας αριθμός στους ισολογισμούς των επιχειρήσεων, όπως τα αντιλαμβάνεται ο νεοφιλελευθερισμός του κ. Μητσοτάκη και των «αρίστων» του. Είναι η πηγή του παραγόμενου πλούτου και το θεμέλιο της κοινωνικής συνοχής. Κάθε δευτερόλεπτο εργασίας οφείλει να αμείβεται, και κάθε εργαζόμενος δικαιούται αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας και ουσιαστική προστασία της υγείας του.
Η έρευνα καταγράφει την καθημερινότητα χιλιάδων ανθρώπων που εργάζονται περισσότερο από όσο πληρώνονται, που επιστρέφουν εξαντλημένοι στα σπίτια τους και που βλέπουν τον κόπο τους να μετατρέπεται σε κέρδη για άλλους. Και όσο αυτή η κατάσταση παρουσιάζεται ως φυσιολογική, τόσο θα διευρύνεται το χάσμα ανάμεσα σ’ αυτούς που παράγουν τον πλούτο και σε αυτούς που τον εκμεταλλεύονται.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν αυξάνονται οι δείκτες της οικονομίας, αλλά ποιος πληρώνει το κόστος αυτής της ανάπτυξης. Και στο ερώτημα αυτό η απάντηση είναι σαφής: το πληρώνουν οι εργαζόμενοι, με τον χρόνο τους, με το εισόδημά τους και ολοένα περισσότερο με την ίδια τους την υγεία.
