του Γιάννη Κολοβού
Η περίπτωση του Εθνικού Λαϊκού Μετώπου (Ε.ΛΑ.Μ), και η αντιδιαστολή της πορείας του σε σχέση με εκείνη της Χρυσής Αυγής, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς αυτό ιδρύθηκε αρχικά ως παράρτημα της ΧΑ στην Κύπρο και τα δύο κόμματα ήταν «πολύ στενά συνδεδεμένα» (Katsourides 2013, σελ. 568). Μάλιστα, σε τηλεοπτική του συνέντευξη τον Σεπτέμβριο του 2013, ο πρόεδρος του κόμματος Χρίστος Χρίστου είχε δηλώσει: «Είμαστε η Χρυσή Αυγή της Κύπρου …[Ό]ταν ξεκίνησε το Εθνικό Λαϊκό Μέτωπο, κατατέθηκε αρχικώς η ονομασία «Χρυσή Αυγή», η οποία δεν έγινε αποδεκτή από το Υπουργείο Εσωτερικών και γι’ αυτό προχωρήσαμε στη δημιουργία του Εθνικού Λαϊκού Μετώπου».
K ατά τον Χαραλάμπους «το ΕΛΑΜ έγινε επίσημα αυτόνομο πολιτικό κόμμα το 2008, καθώς οι υποστηρικτές του συνειδητοποίησαν ότι η συνέχιση της ύπαρξης ως παράρτημα της ελληνικής Χρυσής Αυγής θα στερούσε τη νομιμοποίηση από τους Κύπριους υποστηρικτές της άκρας δεξιάς» (Charalambous2015, σελ. 16). Η στενή σχέση με την ΧΑ παρείχε στο ΕΛΑΜ τα ιδεολογικά και οργανωτικά του στοιχεία κατά την αρχική του πολιτική και εκλογική δραστηριοποίηση (Ellinas and Katsourides, 2021), ενώ σε κάποιες περιπτώσεις ΧΑ και ΕΛΑΜ εξέδωσαν κοινά δελτία τύπου και συμμετείχαν σε κοινές εκδηλώσεις στην Λευκωσία και στην Αθήνα (Charalambous, 2023).
Λαϊκός και κοινωνικός εθνικισμός
Αξίζει να αναφερθεί ότι το ΕΛΑΜ περιγράφει την ιδεολογία του ως «λαϊκό και κοινωνικό εθνικισμό» (Katsourides 2013, σελ. 575), όπως ακριβώς και η ΧΑ την δική της ιδεολογία, ενώ στο συνέδριο για την επιλογή του υποψηφίου του κόμματος κατά τις προεδρικές εκλογές του Φεβρουαρίου του 2013 συμμετείχαν και μίλησαν οι τότε βουλευτές της ΧΑ Ηλ. Κασιδιάρης και Ι. Λαγός (Katsourides, 2013).
Όπως επισημαίνει ο Χαραλάμπους, παρ’ όλο που ιδρύθηκε αρχικά ως παράρτημα της ΧΑ στην Κύπρο και κατόπιν εξελίχθηκε σε αυτόνομο κόμμα,
«από πολλές απόψεις, το ΕΛΑΜ είναι ένα διαφορετικό πλάσμα από τη Χρυσή Αυγή η πολιτική σύγκρουση στο νησί επιβάλλει πολύ διαφορετικές ευκαιρίες και περιορισμούς από ό,τι στην Ελλάδα, παρόλο που και οι δύο χώρες βιώνουν αυτή τη στιγμή μία οικονομική κρίση»
(Charalambous2015, σελ. 13).
Ο εθνικισμός του ΕΛΑΜ συνδυάζει στοιχεία εθνικής κυριαρχίας και εθνοτικού εθνικισμού και το κόμμα εισχώρησε σε συνδέσμους φιλάθλων αθλητικών σωματείων, έχει παρουσία στα Λύκεια και έχει τα δικά του παραρτήματα και υποψηφίους στις φοιτητικές εκλογές στα περισσότερα Πανεπιστήμια (Charalambous, 2015).
Η εποχή της «ωριμότητας»
Κατά τον Χαραλάμπους «μεταξύ του 2008 και του 2013 το ΕΛΑΜ έδειξε σημάδια ιδεολογικής ωριμότητας» (Charalambous 2015, σελ. 17) καθώς ανέπτυξε τις βασικές του θέσεις σε μία ευρεία θεματολογία (πχ. οικονομία, Παιδεία, ΕΕ, κοινωνική πολιτική, φυσικό περιβάλλον) και όχι μόνο στο Κυπριακό ζήτημα ή στο μεταναστευτικό. Επίσης, ο Χαραλάμπους επισήμαινε ότι σε επίπεδο δημόσιου λόγου, οι ακραίες δηλώσεις από πλευράς κόμματος είχαν μειωθεί, ενώ ακόμα και για το μεταναστευτικό η ρητορική του ΕΛΑΜ ομοίαζε με εκείνη πολιτικών εκπροσώπων των πέντε κύριων κομμάτων της Κύπρου. Πάντως, παράλληλα υπογράμμιζε ότι «η παρασκηνιακή (background) ιδεολογία του κόμματος – αυτή που δεν συζητείται δημόσια από την ηγεσία του κόμματος – είναι μια διαφορετική ιστορία. Ενώ η δημόσια ιδεολογία του κόμματος φαίνεται να είναι πιο εκλεπτυσμένη, πιο πολιτικά ορθή και αποκλειστικά εθνικιστική, και δεν επιτίθεται άμεσα στο θεμέλιο του κοινωνικού και πολιτικού συστήματος και της εκλογικής δημοκρατίας, σε επίπεδο κουλτούρας, εορταστικών εκδηλώσεων, εκπαιδευτικού υλικού, συμβόλων και συμπεριφοράς οι νεο-Ναζιστικές τάσεις του κόμματος είναι εμφανείς και ο εθνικισμός τείνει προς τον επεκτατισμό» (Charalambous 2015, σελ. 20).
Μετά τον φόνο του Π. Φύσσα και πριν την καταδίκη της ΧΑ, το ΕΛΑΜ αποστασιοποιήθηκε από αυτήν και, κατόπιν, δήλωσε ότι δεν υπήρχε πλέον η οποιαδήποτε συνεργασία μεταξύ τους (Ellinas and Katsourides, 2021). Μάλιστα, οι Έλληνας και Κατσουρίδης υποστηρίζουν ότι «παρ’ ότι ήταν έκφυση της Χρυσής Αυγής, οι διαφορές στην πολιτική κουλτούρα μεταξύ των δύο χωρών ανάγκασαν το ΕΛΑΜ να υιοθετήσει μία διαφορετική πολιτική στρατηγική, αποφεύγοντας τη βία» (Ellinas and Katsourides 2021, σελ. 425). Κατ’ εκείνους «το ΕΛΑΜ υποβλήθηκε συνειδητά σε μια διαδικασία μετάλλαξης, μετατρεπόμενο σε ένα πιο μετριοπαθές ακροδεξιό (farright) κόμμα – περισσότερο συγκρίσιμο με τα ριζοσπαστικά δεξιά κόμματα στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης παρά με την ακραία (extremist) δεξιά Χρυσή Αυγή» (Ellinas and Katsourides 2021, σελ. 426).
Προς την κανονικοποίηση
Οι Κατσουρίδης και Σαββίδης επισημαίνουν ότι «η πολιτική του ΕΛΑΜ έτεινε προς την κανονικοποίηση, ιδίως μετά την καταδίκη της μητρικής τους οργάνωσης στην Ελλάδα, της ΧΑ, καθώς φαινόταν ότι ήταν ο μόνος βιώσιμος δρόμος για επιβίωση και εκλογική μακροημέρευση» (Katsourides and Savvides 2024, σελ. 451). Κατά τον Χαραλάμπους το ΕΛΑΜ αναπτύσσει μία εθνολαϊκιστική ρητορική (Charalambous, 2023), ενώ οι Κατσουρίδης και Σαββίδης τονίζουν ότι «η βασική ιδεολογία του κόμματος περιστρέφεται γύρω από τρία θεμελιώδη αιτήματα που συνδέονται με έναν διακριτό “Ευρωπαϊκό τρόπο ζωής”, ο οποίος έχει επίσης εκλογική απήχηση. Αυτά τα αιτήματα περιλαμβάνουν την ενίσχυση των πολιτισμικά ομοιογενών εθνών, την διασφάλιση της κοινωνικής συνοχής και του νόμου και της τάξης, και την διατήρηση της οικογένειας ως θεμελιώδους κοινωνικής μονάδας» (Katsourides and Savvides 2024, σελ. 452).
Όπως επισημαίνουν οι ίδιοι, «τα τελευταία χρόνια, το κόμμα έχει κάνει ηθελημένα βήματα για να αναδιαρθρώσει την εικόνα του. Έχει γίνει λιγότερο ακραίο, πιο ώριμο, και έχει υιοθετήσει μια πιο μετριοπαθή στάση. Πρακτικά, έχουν εγκαταλείψει ορισμένες ιδέες, πρακτικές και δεσμούς που προηγουμένως αποξένωναν τους μέσους ψηφοφόρους, ενώ διατήρησαν άλλες που επιβεβαιώνουν την ακροδεξιά ταυτότητά τους, όπως η στάση τους στο μεταναστευτικό» (Katsourides and Savvides 2024, σελ. 451).
Μόνο το μέλλον και ο χρόνος θα δείξει το τελικό αποτέλεσμα αυτής της πολιτικής.
Η άνοδος στις εκλογές
Στις εθνικές εκλογές του 2021, η ψήφος υπέρ του ΕΛΑΜ ανήλθε στο 6,8% καθιερώνοντάς το «ως το τέταρτο μεγαλύτερο κόμμα στο Κυπριακό κοινοβούλιο» (Trigaetal. 2024, σελ. 179). Μάλιστα, οι Τρίγκα και άλλοι επισημαίνουν ότι «παρά το ότι ήταν περιθωριοποιημένο από τα υπόλοιπα κόμματα λόγω των ακραίων θέσεων του, το ΕΛΑΜ κατάφερε να αποκτήσει ελκτική δύναμη στην κοινωνία, χρησιμοποιώντας ακροδεξιά λαϊκίστικη ρητορική η οποία στόχευε το ‘παλαιοκομματικό σύστημα’ και τους μετανάστες» (Trigaetal. 2024, σελ. 179). Οι Έλληνας και Κατσουρίδης υπογραμμίζουν ότι «αυτή ήταν η τρίτη συνεχόμενη άνοδός του σε βουλευτικές εκλογές και μαρτυρεί τόσο την οργανωτική εδραίωση του κόμματος όσο και την πρόσφατη μετάλλαξη με την αποστασιοποίηση από τη νεοναζιστική Χρυσή Αυγή» (Ellinas and Katsourides 2021, σελ. 425).
Κατά τους ίδιους, η εκλογική άνοδος του ΕΛΑΜ «σηματοδοτεί την εδραίωση και την κανονικοποίηση του κόμματος, όχι μόνο εντός του πολιτικού συστήματος αλλά και στην κοινωνία» (Ellinas and Katsourides 2021, σελ. 426).
Στις Προεδρικές εκλογές του Φεβρουαρίου του 2023, το ΕΛΑΜ ακολούθησε την ίδια στρατηγική με τις προηγούμενες αντίστοιχες εκλογές, έχοντας ως υποψήφιο τον Πρόεδρό του Χρίστο Χρίστου (Trigaetal. 2024). Εκφράζοντας μία συντηρητική, αντισυστημική και εθνοκεντρική θεματολογία, ο Χρήστου πήρε 6,04% «επιβεβαιώνοντας εκ νέου ότι το ΕΛΑΜ αποτελεί μία σταθερή δύναμη στο πολιτικό σύστημα» (Trigaetal. 2024, σελ. 194).
Εκτός από την αποστασιοποίησή του από την ΧΑ, το ΕΛΑΜ δεν δίστασε να διαγράψει μέλη του τα οποία έδειξαν ανάρμοστη συμπεριφορά, (πχ. τον βουλευτή Α. Θεμιστοκλέους το 2021) ή είχαν εμπλοκή σε βίαια επεισόδια (πχ. τον δημοτικό σύμβουλο Λεμεσού Φ. Αλκιβιάδη το 2023), ενώ και θεσμικά είναι λιγότερο απομονωμένο καθώς ψήφισε τον προϋπολογισμό του 2021, και με τις δικές του ψήφους εξελέγη τελικά η πρόεδρος της Κυπριακής Βουλής το 2021.Επίσης, σοβαρή ένδειξη επιτυχούς «κανονικοποίησης» του ΕΛΑΜ στο πολιτικό σκηνικό της Κύπρου αποτελεί η συμμετοχή ως υποψηφίων ευρωβουλευτών με το ψηφοδέλτιό του στις ευρωεκλογές του 2024 του τέως Xρηματοοικονομικού Επιτρόπου Π. Ιωάννου και του τέως Αντιπροέδρου του κεντροδεξιού ΔΗΣΥ Μ. Πελεκάνου.
Στο συντηρητικό μέτωπο
Αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας κανονικοποίησης του ΕΛΑΜ ήταν και η πρόσκλησή του τον Δεκέμβριο του 2023 σε συνέδριο της ομάδας των Ευρωπαίων Συντηρητικών & Μεταρρυθμιστών (ECR) του Ευρωκοινοβουλίου. Στις ευρωεκλογές του Ιουνίου του 2024 το ΕΛΑΜ πήρε 11,2% εκλέγοντας για πρώτη φορά ευρωβουλευτή, ο οποίος εντάχθηκε στο ECR.
Εν όψει των εθνικών εκλογών του 2026, το ΕΛΑΜ έχει καταφέρει να εντάξει στα ψηφοδέλτιά του και άλλα επιφανή στελέχη του ΔΗΣΥ, όπως τον πρώην βουλευτή Αμμοχώστου Ε. Χαμπουλλά και τον πρώην δήμαρχο Στροβόλου Α. Παπαχαραλάμπους. Οι μέχρι τώρα δημοσκοπήσεις δείχνουν το ΕΛΑΜ να διεκδικεί ένα ποσοστό που κυμαίνεται από 13% μέχρι 17%.
πηγές:
Charalambous, G. (2015).Ideological and organizational aspects of the Greek Cypriot far right. In G. Charalambous (ed). The European Far Right: Historical and Comparative Perspectives (pp. 13-21). Nicosia: Friedrich Ebert Stiftung / Peace Research Institute Oslo
Charalambous, G. (2023).The Greek-Cypriot far right space, its history, and ELAM’s trajectory. In K. Kondor & M. Littler (eds.). The Routledge handbook of far-right extremism in Europe (pp. 156-170). London: Routledge
Ellinas, A. &Katsourides, Y. (2021). The Silent Electoral Earthquake in Cyprus: A Crisis of Political Representation. South European Society and Politics 26(3), 413-436. DOI: 10.1080/13608746.2022.2034272
Katsourides, Y. (2013). Determinants of Extreme Right Reappearance in Cyprus: The National Popular Front (ELAM), Golden Dawn’s Sister Party. South European Society and Politics, 18(4), 567-589, doi: 10.1080/13608746.2013.798893
Katsourides, Y. & Savvides, L. (2024).Radicalization to the right, secular(ish) pandemic politics and the normalization of the Greek Cypriot far right.Nations and Nationalism, 30(3), 441–457. https://doi.org/10.1111/nana.12999
Triga, V. Ioannidis, N. &Djouvas C. (2024) The Waning of Ideology?Presidential elections in the Republic of Cyprus, 5 February 2023, South European Society and Politics, 28(2), 177–206. DOI: 10.1080/13608746.2024.2304445
